Мы працягваем наша інтэрв’ю з даследчыкам інтэрнэт-правакацый, выкладчыкам БДУ і STE Club , псіхолагам Алясандрам Лазоўскім.
Якія найбольш вядомыя, характэрныя (на вашую думку) прыклады правакацый ёсць у беларускім інтэрнэце?
Так атрымалася, што беларускія правакатыўныя матэрыялы не набылі асаблівай вядомасці ў Інтэрнэце – з аднаго боку, таму, што яны цікавыя толькі самім беларусам, з другога – таму, што ў іх няма нічога незвычайнага. Гэта нават па-свойму крыўдна, але нічога не зробіш: беларускія тролі, маркетолагі і дзеячы СМІ капіююць тактыкі правакацыі, адкрытыя задоўга да іх (і часцяком якія сталі амаль непрацоўнымі з-за частага паўтарэння).
Напрыклад, большая частка правакатыўнымі (г.зн. якая імкнецца быць правакацыйнай – можа быць, гэта атрымаецца, можа быць, няма) беларускай рэкламы, па маіх назіраннях, заснавана на двухсэнсоўных жартах з сэксуальным падтэкстам. Часта карыстальнікі даведаюцца пра такія рэкламах з беларускіх газет або навінавых вэб-сайтаў, якія называюць яе “шакавальнай”, “сексісцкай” ці “правакацыйнай”, імкнучыся за кошт загалоўка-клікбейта прыцягнуць як мага больш праглядаў. Па законах сучаснага маркетынгу, усё павінна быць інакш: правакатыўныя рэклама павінна распаўсюджвацца самімі карыстальнікамі па прынцыпе “сарафаннае радыё”, праз блогі і сацыяльныя сеткі.
Усё таму, што ў наш час спроба рэкламнай правакацыі праз тэму сэксу нават для неадмыслоўца выглядае як – барабанная дроб – творчая імпатэнцыя! Смешную гульню слоў я прыдумаў на хаду, і, здаецца, такім жа чынам на свет з’яўляюцца “шэдэўры” накшталт больш-менш вядомай у Беларусі рэкламы сталовага хрэна ад ABC. Піяршчыкі ABC не прыдумалі нічога арыгінальней, чым у соты раз зрабіць яго аб’ектам двухсэнсоўных жартаў накшталт “Хрэн павінен стаяць у кожнага” ці “Хрэн ABC – незабыўныя адчуванні!”. Сэксуалізацыя сталовага хрэна – гэта недарэчна, пры гэтым залішне відавочна, і таму зусім не працуе як правакацыя.
*Фота прадстаўлены ўдзельнікам інтэрв’ю
Падобныя адчуванні ў аўдыторыі выклікала беларуская рэклама вады “Слаўная” у Instagram (2017 года), за якую яе аўтарам нават прыйшлося прасіць прабачэння. Томная дзяўчына з адкрытым ротам, на твар якой льецца вада з бутэлькі, якую трымае мужчынская рука (спроба скрыжаваць пітную ваду з сайтам Brazzers) – выдатны спосаб патрапіць у газеты і раззлаваць жаночую частку сваёй жа аўдыторыі, але дрэнны маркетынгавы ход, у якім няма нічога цікавага з пункту гледжання вытанчанасці правакацыі. Беларускія вэб-сайты некалькі дзён запар абмяркоўвалі “скандальную” рэкламу, але праз год пра яе ўжо забыліся ўсе, акрамя дзеячаў мас-медыя.
Параўнайце гэты выпадак з нямецкай рэкламай беларускай гарэлкі “Partisan”, якая з’яўляецца выдатным прыкладам рэкламнай правакацыі як за кошт скандальнага ўтрымання, так і за кошт пісьменнага таймінга (аўтары постэра – агенцтва Jung von Matt, 2016 г.). Яна была вывешаная ў Берліне на адной з станцый метро напярэдадні берлінскага гей-параду. Подпіс мае два сэнсы. З аднаго боку, яна паказвае на тое, што гэтая гарэлка не з Расеі, дзе “прапаганда гомасэксуалізму” забаронена на дзяржаўным узроўні; з другога – гэта здзек над знакамітай гарэлкай “Рускі стандарт”. У Нямеччыне да гомасэксуалізму ставяцца спакайней, чым у славянскіх краінах, аднак такая рэклама ў публічным месцы – дзе яе не чакаеш убачыць – прымусіла здзівіцца нават немцаў. У сённяшняй Беларусі да яе маглі б паставіцца не лепш, чым да рэкламы вады “Слаўная”, але Jung von Matt дакладна ведалі, на каго яны працуюць і які вынік чакаюць атрымаць – не агіда гледачоў, але іх здзіўленне ад досыць вострай жарты ў бок палітычнага канкурэнта.
Да майго жалю, пакуль што беларуская правакатыўнымі рэклама не пакінула прыкметнага следу ў гэтай галіне – у ёй яшчэ не было нічога новага. Параўнайце пералічаныя вышэй прыклады з наступным: рэклама публічнай бібліятэкі горада Трой, штат Мічыган, ад агенцтва Arc Worldwide (назва кейса: “Book Burning Party”, 2012). Бібліятэку чакала закрыццё з-за ўразання бюджэту, і рэкламшчыкі, прыкінуўшыся прыхільнікамі гэтага дзейства, сталі запрашаць жыхароў горада на будучую вечарыну з вогнішчамі з кніг. Жыхары Троя – мабыць, распазнаўшы ў гэтым закліку падабенства з спальваннем кніг у гітлераўскай Германіі – заступіліся за бібліятэку, што выратавала яе ад закрыцця. Гэты выпадак стаў адным з класічных прыкладаў правакатыўнымі рэкламы ў эпоху Інтэрнэту.
Чым могуць нашкодзіць інтэрнэт-правакацыі, у тым ліку развіццю інтэрнэт-супольнасці, грамадскай дзейнасці?
Усё залежыць ад мэтаў правакатараў, частаце правакацыяў у цэлым і частаце аднастайных правакацый у прыватнасці. Да прыкладу, прама зараз фэйкавыя навіны (як разнавіднасць правакацыі з боку работнікаў СМІ) павольна забіваюць журналістыку як інстытут, прычым гэта адбываецца адначасова па ўсім свеце.
У чым сутнасць праблемы: пачынаючы з першай паловы XX стагоддзя ў розумах чытачоў існавала досыць відавочнае падзел паміж “сур’ёзнымі выданнямі” і “жоўтай прэсай”. У першых друкавалася правераная работнікамі выдання “сур’ёзная” інфармацыя аб бізнэсе, палітыцы, навуцы, спорце і гэтак далей, якой “можна верыць”. У другой – “забаўляльная” інфармацыя, няхай гэта будуць чуткі пра прывіды і сведчанні “відавочцаў”, якіх нібыта выкрадалі іншапланецяне; “сур’ёзныя людзі” ў яе звычайна не верылі. З развіццём Інтэрнэту ў сярэдзіне 2000-х гг., калі нават сайты “сур’ёзных” выданняў сталі публікаваць на сваіх старонках “забаўляльны” кантэнт, мяжа паміж гэтымі двума тыпамі прэсы пачатку сцірацца: журналісты сталі ўсё менш дрыгатліва ставіцца да праверкі інфармацыі і ўсё больш імкнуцца да таго, каб апублікаваць навіна первее іншых, бо гэта азначае большы попыт на прапанаваны выданнем кантэнт з боку чытачоў.
У апошнія гады як славянскія, так і заходнія СМІ сталі ламіцца ад палітычных фейкаў, прычым яны альбо ўзнікалі ў Інтэрнэце, альбо распаўсюджваліся з яго дапамогай. У выпадку, напрыклад, з расійскай прэсай – самыя буйныя фэйкі былі звязаны то з Украінай (незабыўнага “укрыжаваны хлопчык”; Кісялёў і “фальшывы аўсвайс”), то з імем Дональда Трампа ( “Трамп і маскоўскія прастытуткі …”), то з расійскімі апазіцыянерамі (“Агент Ліберці”), то з вайной у Сірыі (“Першы канал” выдаў кадры з відэагульні ArmA 3 за хроніку баявых дзеянняў). Пра тое, што тая ці іншая “навіна” апынулася фальшыўкай, рэцыпіент мог даведацца толькі праз некалькі месяцаў пасля яе публікацыі, калі выкрывальная навіна разносілася па Інтэрнэце.
Такім чынам, гэта можа падарваць даверу людзей да інфармацыйных крыніцаў?
У пэўнай меры, так. Людзі, якія прывыклі да таго, што ў “сур’ёзных” СМІ пішуць толькі правераную інфармацыю, некалькі разоў шчыра вядуцца на фэйкі, пасля чаго адчуваюць сябе падманутымі і здраджанымі. Чытачы пачынаюць крытычней ставіцца да інфармацыі, публікуемай ў СМІ, аднак, паколькі яны аказваюцца не ў стане праверыць праўдзівасць той ці іншай свежай навіны, перад імі паўстае выбар: паставіцца да сумнеўнае тэксту сур’ёзна або праігнараваць яго. У выніку чытачы аказваюцца схільныя верыць у тыя навіны, у праўдзівасць якіх ім хочацца верыць, і цалкам ігнараваць тыя навіны, якія ім непрыемныя – “відаць жа, што гэта фейк!”
Людзі, якія самі выбіраюць для сябе, ці з’яўляецца праўдай, напрыклад, хуткі эканамічны рост краіны або гібель тысяч салдат на вайне, выбудоўваюць сваё ўспрыманне навакольнага свету на падставе ўласных прыдумак і ілюзій. Гэты самастойна выдуманы вобраз свету ўплывае на іх рашэнні і дзеянні – у выніку сустрэча з рэальным становішчам спраў, якая рана ці позна непазбежна надыходзіць, можа апынуцца для іх вельмі траўміруе. Такое ўжо было ў часы распаду СССР – савецкія СМІ кармілі грамадзян казкамі пра загнілым Захадзе, блізкасці сусветнага камунізму і вечным савецкім шчасце іх нашчадкаў, але калі шчыра верылі ў гэта рэцыпіенты сустрэліся з рэальнасцю, іх псіхіцы быў нанесены непапраўны ўрон. Усё іх жыццё – усё, у што яны верылі павалілася за лічаныя дні, пакінуўшы іх зламанымі, слабымі і напалоханымі.
Такім чынам, з майго пункту гледжання “фальшывыя навіны” як разнавіднасць правакацыі аказваюць на грамадства адназначна негатыўны ўплыў і падрываюць веру рэцыпіентаў да журналістыкі (па-за залежнасці ад мэтаў аўтараў гэтых фальшывак, няхай гэта будзе імкненне прывабіць на старонку з рэкламай пабольш чытачоў ці наўмысная дэзінфармацыя у нечых палітычных інтарэсах).
Якой, на вашу думку, павінна быць адэкватная рэакцыя на дадзеную з’яву з боку грамадскасці?
Адэкватная грамадская рэакцыя на правакацыю залежыць, у першую чаргу, ад спецыфікі сітуацыі, у якой яна адбываецца. Правакацыя як з’ява не ўяўляе асаблівай небяспекі да тых часоў, пакуль дзеянні правакатара ня пачынаюць пераходзіць пэўных межаў – напрыклад, пакуль яны не ўяўляюць рэальнай небяспекі для фізічнага або псіхічнага дабрабыту аб’екта правакацыі. Зноў жа, варта памятаць, што ў руках спецыяліста правакацыя можа з’яўляцца інструментам, пры дапамозе якога можна дасягнуць пазітыўных змяненняў пры працы з кліентам, стымуляваць яго развіццё.
Аднак калі мы кажам аб патэнцыйна небяспечных Інтэрнэт-правакацыях, на першае месца па маштабе пагрозы для аб’ектаў правакацыі я б паставіў “фальшывыя навіны” (скажальны светапогляд і праз гэта ўплываюць на паводзіны рэцыпіентаў), а на другое – кібербуллінг, г.зн. разнавіднасць троллінга, у якім правакатары выбіраюць ахвяру і пераследуюць яе на розных камунікатыўных пляцоўках у Інтэрнэце.
“Фальшывыя навіны” немагчыма перамагчы метадамі дзяржаўнай цэнзуры – яны знікнуць толькі тады, калі самі карыстальнікі Інтэрнэту навучацца верыфікаваць інфармацыю, якая паступае са СМІ. Цяжка сказаць, як хутка гэты час надыдзе, аднак як мінімум да троллінгу славянскія карыстальнікі паспелі адаптавацца – і навучыцца паспяхова яго ігнараваць – усяго за пяць-шэсць гадоў. Гэта значыць, вялікая верагоднасць, што пасля чарады расстройстваў з нагоды таго, што Інтэрнэт-СМІ іх зноў падманулі, карыстальнікі не спыняцца на тактыцы “у што падабаецца, у то і веру”, адаптуюцца да сітуацыі, якая склалася і навучацца правяраць правакатыўныя навіны на сапраўднасць, рана ці позна ім усё роўна прыйдзецца гэта зрабіць.
Наколькі мне зразумела, у адрозненні ад фейкаў, кібербуллінг дзейнічае ў больш вузкіх рамках, на больш індывідуальным узроўні. Якім чынам павінен рэагаваць чалавек, на якога скіраваны троллінг?
Нягледзячы на тое, што тэхнічна ахвяра заўсёды можа занесці няпрошаных “суразмоўцаў” ў чорныя спісы і не дазволіць ім кантактаваць з сабой, у рэальнасці многія карыстальнікі паводзяць сябе інакш і ўступаюць з тролямі-пераследнікамі ў дыялогі (у якіх звычайна прайграюць з-за колькаснай няроўнасці альбо недахопу вопыту ў сферы троллінга). Часта ахвяра кібербуллінга хоча адстаяць сваю годнасць, абменьваючыся абразамі з тролямі-пераследнікамі, аднак адназначна лепшай тактыкай у дадзеным выпадку будзе перапыненне дыялогу і бан крыўднікаў. Ахвяра часта не разумее, што бан паспяхова абмяжоўвае саміх троляў, не дазваляючы ім пацешыцца за кошт чужога раздражнення.
Тым не менш, паўтаруся, што кібербуллінг з’яўляецца толькі разнавіднасцю троллінга – з ёй грамадству трэба змагацца, і яно мае магчымасць гэта рабіць. Аднак тролінг ў глабальным сэнсе – як разнавіднасць аддаленнай камунікацыі з дапамогай Інтэрнэту паміж двума незнаёмымі людзьмі – тэхнічна непераможны. Яго не спыніць нават барацьба з ананімнасцю і ўвядзенне абавязковай рэгістрацыі ў Інтэрнэце – у гэтым выпадку ён стане толькі “танчэй”, значна лепей, хітрэй.
З іншага боку, супрацьстаяць троллінгу з боку незнаёмага чалавека аказваецца прасцей простага, і да цяперашняга часу гэта ўжо зразумелі многія карыстальнікі Інтэрнэту. Ігнараванне правакатыўнымі паведамленняў на форумах і бан правакатараў у соцсетях – звычайна гэта ўсё, што трэба, каб не толькі абяззброіць правакатара, але і прымусіць адчуць фрустрацыю яго самога. Разуменне гэтага з боку сучасных карыстальнікаў Інтэрнэту забіла класічны тролінг.
Калі мова йдзе пра барацьбу з троллінгам на грамадскім узроўні…?
Змагацца з троллінгам ў сучасным Інтэрнэце на ўзроўні грамадскага руху проста няма чаго – сёння карыстальнікі паспяхова спраўляюцца з тролямі самі, калі тыя пачынаюць ім дапякаць (бан працуе нават больш эфектыўна ігнаравання). Кібербуллінг, будучы сфакусаванай атакай троляў ў дачыненні да канкрэтнай ахвяры, патрабуе больш сур’ёзных мер процідзеяння, і на сённяшні дзень яны ўжо існуюць – гэта праца з канкрэтнымі людзьмі (ахвярамі і пераследнікамі, часта школьнага ўзросту). Якім бы спецыфічным яно ні здавалася на першы погляд.
З “фальшывымі навінамі” можна змагацца, правяраючы інфармацыю па як мага большай колькасці розных крыніц. Гэтыя абставіны ўказваюць на тое, што сённяшнія карыстальнікі Інтэрнэту ўжо не такія безабаронныя перад правакатыўнымі паводзінамі, як дзесяць гадоў таму, і часта здольныя распазнаць правакацыю на ранніх стадыях, тым самым пазбавіўшы яе усякага разбуральнага эфекту. Ці ўмацуецца гэтая тэндэнцыя з часам яшчэ мацней? Дакладна на гэтае пытанне можна будзе адказаць гадоў праз пяць ці дзесяць, але (прынамсі, на сённяшні дзень) я лічу, што да гэтага ёсць усе перадумовы.
Такім чынам, зыходзячы з інтэв’ю, мы можам канстатаваць, што рагледжаная намі з’ява мае месца, у тым ліку і ў беларускім інэрнэт-сегменце, хаця гэта і не так ярка выражаны, як у іншых рэгіонах. Тым не менш, дадзеная праблема існуе, і тое, наколькі інтэрнэт-правакацыі будуць развівацца і пашырвацца ў нашай краіне будзе залежыць ад таго, наколькі правільную мы можам даць ацэнку падобным дзеянням.
Было цікава пачытаць. Нават не думала, што ўсе гэтыя тэмы можна аб’яднаць словам “правакатыўнасць”.
Вось, блін, я думаю, што самыя папулярныя і моцныя правакацыі могуць быць, калі яны зразумелы людзям.
Большасці вось сексуальныя тэмы будуць дасяжны і зразумелы, і таму, мабыць іх і робяць.
А то што я, напрыклад, прыдумала плакат пра капірайт і паўраспад, яўная правакацыя, але яе зразумеюць па колах Эйлера толькі тыя, хто ведае пра капірайт, ведае дату чарнобыльскага выбуху і ведае фізіку 🙂 Але у той жа час, чым не відавочней з першага погляду загадка, тым большы гонар яе разгадаць.. (Толькі што мала хто зацэніць)
https://uploads.disquscdn.com/images/c68574cf78d1bf9aa61d46c4d2cddea8a77f80aabd7ff23c2d394eddb1679838.jpg
Гэта ўжо можна аднесці да інтэлектуальнай правакацыі, я б нават казаў правакацыя ў добрым сэнсепаколькі яна па большай частцы падахочвае людзей даведацца пра колы Эйлера, паўраспад і Чарнобыльскі выбух.