Правакатыўнасць у інтэрнэт-асяроддзі. Інтэрв’ю з даследнікам. Частка першая.

Кожны з нас, карыстаючыся сацыяльнымі сеткамі, наведваючы розныя інтэрнэт-парталы, сайты, неаднаразова сутыкаўся з рознага роду фатаграфіямі, відэазапісамі, рэкламай, якая выклікае пэўную рэакцыю, эмоцыі, пазітыўныя, ці, часцей за ўсё, негатыўныя, прыводзіць да нейкіх дзеянняў.

На падобныя інтэрнэт-правакацыя аўдыторыя можа рэагаваць па-рознаму: ад смеху да праяваў агрэсіі, ў залежнасці ад яе мэтаў. У любым выпадку, гэта, на маю думку, шкодзіць развіццю інтэрнэт-супольнасці, грамадскай дзейнасці, адцягваючы ад актуальных тэм і праблемаў, а таксама нагнятаючы ў нейкім сэнсе атмасферу варожасці.

Аб тым, што з сабе уяўляе правакацыя, прычыны і мэты яе ўзнікнення, ў чым яе магчымыя пагрозы, мы запыталіся ў эксперта, які дэтальна вывучаў з’ яву правакатыўнасці ў сродках масавай інфармацыі – Аляксандра Лазоўскага, аспіранта кафедры псіхалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, а таксама ўдзельнікам праекта STE Club, які накіраваны на папулярызацыю акадэмічнай псіхалогіі ў Беларусі.

Як вы можаце паясніць, што такое правакацыя, ці ёсць некія адрозненні ад вытворных паняццяў (правакатыўны, правакацыйны), таму што ў вашым выступе на навуковай канферэнцыі быў пастаўлены на гэтым асобны акцэнт.

Правакацыя, з навуковага пункту гледжання, характарызуецца як падбухторванне іншага чалавека да дзеянняў, якія прывядуць яго да непрыемных для яго наступстваў, гэта значыць ён панясе нейкі ўрон. У кантэксце акадэмічнай псіхалогіі “правакацыя” разглядаецца як спроба аднаго чалавека выклікаць нейкую загадзя чаканую рэакцыю ў іншага чалавека – і не больш за тое. Напрыклад, словазлучэнне “правакацыя агрэсіі” у псіхалогіі паказвае на тое, што адзін чалавек сваімі дзеяннямі імкнецца выклікаць агрэсіўную рэакцыю ў іншага чалавека. З навуковага пункту гледжання гэта не добра і не дрэнна – нейтральная канстатацыя факту. Я прытрымліваюся менавіта такога нейтральнага погляду на правакацыю – як паказвае вопыт маіх калег-псіхолагаў, правакаваць можна не толькі агрэсію, але і цікаўнасць, энтузіязм або імкненне да нейкай мэты.

З майго пункту гледжання, “правакацыйны” – гэта той, хто “паспяхова дасягае мэтаў правакацыі”, г.зн. “які паспяхова выклікае ў аб’екта правакацыі нейкую загадзя чаканую правакатарам рэакцыю”. У той жа час, “правакатыўны” – гэта той, хто “імкнецца справакаваць”, г.зн. “Які спрабуе выклікаць у аб’екта правакацыі пэўную рэакцыю, але не абавязкова які дасягае сваёй мэты”.

 У 2018 годзе, калi карыстальнік Інтэрнэту бачыць спробу маркетолагаў наўмысна справакаваць яго звярнуць увагу на той ці іншы тавар, ён з вялікай верагоднасцю праігнаруе правакацыю на першых жа этапах, здагадаўшыся, што яму зноў спрабуюць нешта прадаць. Тое самае ўсё часцей адбываецца з тролямі. Пяць гадоў таму фраза “Hitler did nothing wrong” выклікала бурнае абурэнне на форумах. Убачыўшы гэты тролльскі “крук” сёння, карыстальнік з вялікай верагоднасцю проста праігнаруе яго.

Такім чынам, з нашага пункту гледжання, у кантэксце Інтэрнэт-камунікацыі існуе відавочная розніца паміж паняццямі “правакацыйны” і “правакатыўны”. Называючы аб’ект “правакацыйным”, канстатуецца, што ён заўважыў спробу правакацыі, і яна дасягнула сваёй мэты – выклікала рэакцыю ў тых, на каго яна была накіравана. Называючы аб’ект “правакатыўнымі”,  адзначаецца, што ён заўважыў спробу правакацыі, аднак гэтая спроба зусім не абавязкова прывядзе правакатара да мэты – выкліку рэакцыі ў аб’ектаў правакацыі.

Якім чынам дадзеныя з’явы мы можам назіраць у інтэрнэт-асяроддзі?

У Інтэрнэт-асяроддзі як правакацыйная паводзіны (г.зн. паспяхова якое выклікае ў карыстальніка рэакцыю), так і правакатыўнымі паводзіны (г.зн. відавочна якое імкнецца выклікаць у карыстальніка рэакцыю, не абавязкова паспяхова) звычайна характэрна для троляў, маркетолагаў і прадстаўнікоў сродкаў масавай інфармацыі . Імкненне справакаваць карыстальнікаў на нейкую рэакцыю праяўляецца ў троллінге, правакатыўнай рэкламе і клікбейце (а таксама “фэйкавых навінах”) адпаведна, пры гэтым вызначэнне гэтых актаў камунікацыі ў якасці “правакацыйных” альбо “правакатыўных” залежыць ад самога прамоўцы – і ад таго, падзейнічала на яго правакацыя ці не.

Якія фактары ўплываюць на з’яўленне і распаўсюджанне правакацый (запісаў, фота, мемаў) у інтэрнэт супольнасці?

Дакладны спіс фактараў намі пакуль не ўстаноўлены – даследаванне да гэтага часу не завершана – аднак ужо цяпер можна сцвярджаць, што галоўным фактарам у кожным асобным выпадку з’яўляецца нейкая мэта, якую жадае дамагчыся правакатар. Напрыклад, у выпадку з класічным троллінгам гэтая мэта – пацешыць сябе за кошт раздражнення суразмоўцы. У выпадку з правакатыўнай рэкламай – прыцягнуць да рэкламаванага тавара як мага больш увагі з боку як мага большай колькасці людзей. У выпадку са сродкамі масавай інфармацыі – прымусіць як мага больш людзей наведаць як мага больш старонак свайго сайта (кожны пераход па спасылцы канвертуецца для ўладальнікаў навінавага сайта ў грошы дзякуючы рэкламе). Правакатыўныя мемы – накшталт класічнага “Я абавязкова выжыву” або больш сучаснага “Палова маршруткі” – накіраваны на збор лайкаў з тых, хто спачувае героям гэтых мемаў карыстальнікаў.

Практыка распаўсюджвання правакатыўных паводзінаў у Інтэрнэце будуецца на тым, што жадаючы дамагчыся нейкай мэты карыстальнік (напрыклад, прыцягнуць да сябе ўвагу) пачынае капіяваць тактыку паводзін паспяховага “правакатара”, якому ўжо ўдалося дамагчыся той жа мэты. Так у Інтэрнэце з’явіліся тролі, сыпалі аднымі і тымі ж жартамі пра “мамак”, пакуль яны не перасталі працаваць. Гэтак жа паўсталі аднолькавыя загалоўкі-клікбейты пра цуда-лекі і сакрэтныя сродкі разбагацець. Кожны раз прыдумляць нешта новае даводзіцца толькі маркетолагам, хоць і тут знаходзіцца мноства паўтораў: параўнайце, напрыклад, нецэнзурную лексіку ў рэкламе “Эўрасяці” ( “Цэны – проста 3,14здец”) з завэлюмаванай нецэнзурнай лексікай ў рэкламе “Burger King” ( “Самы злосны воппер – глядзі не абастрісь!”).

Такім чынам, заходзячы са звыш апісанага, мы можам зразумець, што тэрміналогія правакацыйнасці альбо правакатыўнасцы залежыць ад таго, як успрымае правакацыю яе рэцэпіент. Тыя мэты, якімі кіруюцца правакатары, не залежна ад таго, якія яго віды выкарыстощваюцца, маюць адну агульную рысу – прыцягнуць увагу тых людзей, на кога дадзеная правакацыя накіравана, прывесці да нейкіх дзеянняў.

Частка другая

Спасылка на фота

Юрый Хлапонін

Студэнт факультэта філасофіі і сацыяльных навук БДУ, аддзяленне псіхалогіі